علوم آب و خاک

اثرات سیستم‌های مختلف کوددهی بر معدنی‌شدن نیتروژن و عملکرد ماده خشک در کشت سورگوم در خاک با بافت لوم شنی

سینا فلاح

این مطالعه تأثیر چهار سیستم کوددهی - بدون کود، کود شیمیایی مبتنی بر اوره، کود گاوی و کود ترکیبی اوره و گاوی را بر معدنی شدن نیتروژن و عملکرد ماده خشک در سورگوم کشت شده در خاک لوم شنی با حاصلخیزی کم مورد ارزیابی قرار داد. پتانسیل معدنی شدن نیتروژن (N₀) با استفاده از یک مدل سینتیکی مرتبه اول در بین تیمارهای مختلف کودی ارزیابی شد. نتایج نشان داد که تیمارهای اوره در مقایسه با کود گاوی و تیمارهای ترکیبی، پتانسیل معدنی شدن نیتروژن بیشتری را نشان می دهند؛ به طوری که مقادیر N₀ از 13/46 تا 17/89 میلی گرم نیتروژن در کیلوگرم خاک متغیر بود. کوددهی ترکیبی به طور مداوم مقادیر N₀k بیشتری را تولید کرد که نشان دهنده افزایش در دسترس بودن نیتروژن و سرعت معدنی شدن است. تطابق بین اوج معدنی شدن نیتروژن و مراحل بحرانی رشد سورگوم دیده شد. بیشترین عملکرد ماده خشک با مصرف ۲۴۰ کیلوگرم نیتروژن در هکتار از کود ترکیبی حاصل شد؛ اگرچه مصرف ۱۶۰ کیلوگرم نیتروژن در هکتار از همان منبع نیز عملکرد مشابهی داشت. این یافته ها مزایای هم افزایی تلفیق کودهای آلی و معدنی را برای بهینه سازی پویایی نیتروژن و بهره وری محصول در خاک های کم حاصلخیز برجسته می کند.

افزایش کارایی نانو بیوچار مغناطیسی باگاس نیشکر در حذف یون سدیم از زه‌آب‌های کشاورزی تحت تأثیر میدان مغناطیسی

الهام قنبری عدیوی

روش های متعارف شوری زدایی از آب ها و پساب ها به دلیل مصرف انرژی زیاد و هزینه تجهیزات، معمولاً برای تأمین آب مورد نیاز برای تولید محصولات کشاورزی از نظر اقتصادی مقرون به صرفه نیستند. این پژوهش با هدف ارزیابی کارایی نانوبیوچار مغناطیسی تولیدشده از باگاس نیشکر در حذف یون های سدیم از زه آب های کشاورزی تحت تأثیر میدان مغناطیسی انجام شد. جاذب های غیر نانو فعال، نانو فعال و نانو فعال مغناطیسی با استفاده از فرایند گرماکافت در کوره الکتریکی در دمای 600 درجه سانتی گراد، فعال سازی شیمیایی با هیدروکسید پتاسیم و مغناطیسی سازی با ترکیب کلرید آهن شش آبه و سولفات آهن هفت آبه تولید شدند. نتایج نشان داد که بیشترین میزان حذف یون های سدیم (58/3%) در جاذب نانو فعال مغناطیسی تحت اثر میدان مغناطیسی 0/5 تسلا، به ازای نسبت فعال ساز به بیوچار برابر 3، توان ماکروویو 400 وات و مدت زمان فعال سازی 10 دقیقه به دست آمد. نتایج آنالیزهای سطحی و طیف سنجی FT-IR نشان داد که علاوه بر نقش گروه های عاملی در جذب الکترواستاتیک یون سدیم، حضور نانوذرات اکسید آهن روی سطح بیوچار با ایجاد سایت های مثبت، عامل اصلی جذب یون سدیم بوده است. همچنین اعمال میدان مغناطیسی با ضعیف کردن لایه هیدراتاسیون آب، نفوذ یون ها به منافذ جاذب را تسهیل کرد. این مطالعه نشان می دهد که استفاده از نانوبیوچار مغناطیسی تحت تأثیر میدان مغناطیسی می تواند به عنوان راه حلی اقتصادی و پایدار برای کاهش شوری زه آب های کشاورزی مورد استفاده قرار گیرد.

تعیین میزان بهینه منعقدکننده‌های آلی و معدنی در تصفیه پساب سنگ‌بری

نوراله میرغفاری

این پژوهش با هدف بررسی کارایی منعقدکننده های مختلف آلی و معدنی شامل پلی آلومینیوم کلراید، سولفات آلومینیوم، کلرید آهن، زئولیت، پلی اکریل آمید آنیونی و کاتیونی در تصفیه پساب انواع سنگ تولیدی (شامل گرانیت، مرمریت و تراورتن) کارخانه های سنگ بری شهرک صنعتی محمودآباد اصفهان انجام شد. در این مطالعه آزمایشگاهی، اثر غلظت منعقدکننده و شرایط اختلاط در تصفیه چهار نوع پساب خام با استفاده از روش سطح پاسخ مورد بررسی قرار گرفت. نتایج نشان داد مقادیر بهینه مصرف برای زئولیت، کلرید آهن و پلی آلومینیوم کلراید برابر 200 میلی گرم بر لیتر، برای سولفات آلومینیوم 100 میلی گرم بر لیتر و برای پلی اکریل آمید آنیونی و کاتیونی 0/5 میلی گرم بر لیتر است. در بین مواد مورد بررسی، پلی اکریل آمید آنیونی، پلی اکریل آمید کاتیونی و پلی آلومینیوم کلراید به ترتیب بهترین عملکرد را داشتند. زئولیت با راندمان حذف 16/5 درصد برای پساب تراروتن سفید و پلی اکریل آمید آنیونی با راندمان 98/1 درصد برای پساب مرمریت به ترتیب ضعیف ترین و مؤثرترین منعقدکننده شناخته شد. همچنین، از بین سه عامل زمان انعقاد، سرعت اختلاط و مقدار ماده منعقدکننده، سرعت اختلاط و دوز ماده منعقدکننده بیشترین تأثیر را بر حذف کدورت داشتند.

رشد و عملکرد راتون (.Oryza sativa L) در رقم هاشمی در پاسخ به کوددهی نیتروژن و فسفر در خاک لوم رسی در مازندران

محمد محمدیان

به منظور بررسی رشد و عملکرد راتون (.Oryza sativa L) در رقم هاشمی در پاسخ به کوددهی نیتروژن و فسفر، آزمایش مزرعه ای به صورت فاکتوریل در قالب طرح پایه بلوک کامل تصادفی، فاکتور اول شامل مصرف نیتروژن در چهار سطح (صفر، 46، 69 و 92 کیلوگرم نیتروژن در هکتار)، فاکتور دوم مصرف فسفر در سه سطح (صفر، 23 و 46 کیلوگرم P₂O₅ در هکتار) و با سه تکرار در دو سال زراعی اجرا شد. در پایان فصل رشد شاخص¬های رشد، عملکرد و اجزای عملکرد راتون برنج اندازه گیری شد. نتایج نشان داد که اثر تیمار کود نیتروژن و فسفر بر برخی صفات (ماده خشک، عملکرد دانه و کاه) در سطح احتمال یک درصد تفاوت معنی دار بود. اثر متقابل بین تیمارها برای عملکرد دانه در سطح 5 درصد و اثر سال هم برای بیشتر صفات تفاوت معنی دار نشان داد. بیشترین عملکرد دانه (935/2 کیلوگرم در هکتار) و عملکرد کاه (1455 کیلوگرم در هکتار) در تیمار مصرف 92 کیلوگرم نیتروژن و 46 کیلوگرم فسفر بود که نسبت به تیمار شاهد (بدون مصرف نیتروژن و فسفر) 115 و 120 درصد افزایش نشان داد. این تیمار برای تولید راتون برنج در مناطقی با شرایط اقلیمی و خاک مشابه پیشنهاد می شود.

اثر تغییرات سطح آب زیرزمینی بر فرونشست زمین در محدوده آبخوان اصفهان - برخوار

آرزو وهابی

در این پژوهش به ارزیابی تغییرات سطح آب زیرزمینی در آبخوان اصفهان - برخوار و بررسی رابطه آن با فرونشست زمین پرداخته شد. بدین منظور هیدروگراف معرف آبخوان، نقشه های پهنه بندی تراز و عمق آب زیرزمینی در مرطوب ترین و خشک ترین ماه در طول دوره آماری و نقشه تغییرات 20 ساله سطح آب زیرزمینی تهیه و با نقشه فرونشست زمین در محدوده آبخوان مقایسه شد. نتایج نشان داد پهنه های فرونشستی آبخوان بیشتر در مناطقی ایجاد شده اند که در آنها افت قابل توجه سطح آب زیرزمینی وجود داشته است. قرارگیری پهنه های بحرانی فرونشست در مناطقی با تمرکز زیاد چاه های بهره برداری و اراضی کشاورزی نیز مؤید این مسئله است. علاوه بر این، به منظور بررسی ارتباط موقعیت پهنه های فرونشستی با ضخامت آبرفت، نقشه ضخامت آبرفت منطقه تهیه و با نقشه فرونشست زمین مقایسه شد. نتایج نشان داد که فرونشست زمین علاوه بر افت آب زیرزمینی به عوامل دیگری از جمله ضخامت آبرفت و بافت خاک نیز مرتبط است. بدین معنا که در صورتی که ضخامت آبرفت و درصد رسوبات ریزدانه قابل تراکم آبخوان کم باشد، حتی در صورت وجود افت زیاد سطح آب زیرزمینی، فرونشست زمین قابل توجه نخواهد بود.

بررسی یکنواختی پاشش سامانه آبیاری عقربه‌ای و اثر آن بر عملکرد محصول کلزا، نیترات و شوری خاک

محمد مهدی متین زاده

در بیشتر مزارع کشاورزی ایران سامانه آبیاری بارانی عقربه ای یک روش حرفه ای در آبیاری نوین است که گاهاً طراحی یا اجرای نادرست این سامانه بازده واقعی را کاهش می دهد که باعث عدم توزیع آب در طول لترال، عدم یکنواختی پخش و ایجاد شرایط ماندابی یا رواناب می شود که درنهایت بر میزان رشد گیاه و همچنین میزان نیترات و شوری خاک اثر می گذارد. به این منظور در مزرعه شرکت کشت و صنعت قیام اصفهان دو سامانه آبیاری عقربه ای موجود مورد ارزیابی قرار گرفت. در این ارزیابی متوسط شاخص های ضریب یکنواختی کریستین - سن CU(C)، ضریب یکنواختی توزیع DU، ضریب یکنواختی هیمن و هین CU(H)، بازده پتانسیل کاربرد در ربع پایین PELQ و بازده واقعی کاربرد در ربع پایینAELQ برای دو ماشین آبیاری به ترتیب برابر با 67%، 57%، 65%، 45% و 54% محاسبه شده است. تحلیل نتایج به دست آمده و مقایسه آن با محدوده مجاز شاخص های به دست آمده نشان داد، این دو سامانه از کارایی قابل قبولی برخوردار نبودند. همچنین نتایج حاصل از پژوهش نشان داد که حجم آب خروجی از اسپن ها با یکدیگر متفاوت است؛ به طوری که بیشترین و کمترین حجم آب خارج شده به ترتیب در اولین و آخرین اسپن دیده شد؛ بنابراین با توجه به عدم توزیع یکنواخت حجم آب در سامانه آبیاری عقربه ای مد نظر، به منظور بررسی میزان نیترات باقیمانده در خاک، شوری عصاره اشباع خاک و عملکرد گیاه کلزا در زیر اسپن های مختلف نمونه برداری و برای مقایسه میانگین آنها از طرح آماری بلوک های کاملاً تصادفی استفاده شد. نتایج نشان داد که در اسپن اول با دریافت آب زیادتر دارای بیشترین وزن خشک کلزا (kg/m²1/19) و کمترین شوری عصاره اشباع خاک ds/m)1/67) وکمترین میزان نیترات باقیمانده در خاک (mg/kg93/4) بوده و اسپن آخر با دریافت آب کمتر دارای کمترین وزن خشک کلزا (kg/m²0/44) و بیشترین شوری عصاره اشباع خاک( ds/m 3/33) و میزان نیترات باقیمانده در خاک mg/kg)203/2) است و اختلاف معنی داری در سطح 1 درصد بین پارامترهای یادشده در اسپن های مختلف وجود دارد؛ بنابراین توصیه می شود برای دستیابی به عملکرد یکنواخت تر محصول در تمام اسپن های مختلف سامانه آبیاری عقربه ای از ابزارهای مدیریتی دقیق و برخط متناسب با شرایط کشت و اقلیم منطقه استفاده شود.

بررسی تغییرات کاربری و پوشش اراضی در منطقه سیستان بر اثر بهره‌برداری از بند کمال‌خان بر روی رودخانه هیرمند

سعیده ملکی

رودخانه هیرمند، منبع تأمین آب دشت سیستان و پایه استمرار خدمات اکوسیستمی، از جمله تأمین آب، تولید محصولات کشاورزی، فراهم سازی علوفه، حفاظت خاک و پشتیبانی از زیستگاه های حیات وحش است. بهره برداری از بند کمال خان و هدایت جریان رودخانه به گود زره، باعث کاهش آب ورودی و تشدید تخریب سرزمین در سیستان شده است. هدف این پژوهش، بررسی تغییرات کاربری و پوشش اراضی وابسته به آب هیرمند در دوره پیش وپس از بهره برداری بند می باشد. نقشه های کاربری و پوشش اراضی برای سال های 1398، 1399، 1403، 1404 و 1405 با استفاده از تصاویر لندست، طبقه بندی نظارت شده و الگوریتم جنگل تصادفی تهیه و صحت آنها با نمونه های میدانی ارزیابی شد. نتایج نشان داد درحالی که پس از بهره برداری بند، پهنه آبی هامون هیرمند به طور کامل خشک شده، سطح آب در محدوده بند کمال خان و گود زره از 3039 هکتار در سال 1398 به 62794 هکتار در سال 1405 رسیده است. در دشت سیستان، بیشترین سطح اراضی کشاورزی 69025 هکتار در سال 1399 بوده و در سال 1404 به 5776 هکتار کاهش یافته است. همچنین، مجموع اراضی شور در دشت سیستان و هامون از کمترین مقدار 110414 هکتار در سال 1399 به بیشترین مقدار 274708 هکتار در سال 1405 افزایش یافته. این تغییرات با کاهش مراتع، گسترش اراضی بایر، افزایش شوری خاک و تشدید آسیب پذیری خاک در برابر فرسایش بادی همراه بود. یافته ها نشان می دهد هدایت آب به گود زره، با کاهش سطح کشاورزی، مراتع و مقدار رطوبت خاک و از طرفی توسعه اراضی شور و بایر، خدمات اکوسیستمی رودخانه هیرمند را تضعیف کرده است.

برآورد فرسایندگی باران در ایران

سیدابوالفضل مسعودیان

فرسایندگی از عوامل اصلی مدل های فرسایش خاک است. با اینکه ایران از دیدگاه اقلیمی عمدتاً گرم و خشک است، اما بارندگی های بسیار شدید و بارندگی های بسیار سنگین که به دفعات بسیار کم در این گونه اقلیم ها رخ می دهد، می تواند زیان سنگینی به منابع خاک وارد آورد. در معادله جهانی تلفات خاک فرسایندگی باران بر پایه شدت بارندگی محاسبه می شود. داده های بارندگی ساعتی ERA5 به مدت 45 سال برای محاسبه فرسایندگی باران در ایران به کار گرفته شد. پردازش این داده ها نشان داد که تعداد رویدادهای بارشی در ایران پراکنش مکانی بسیار ناهمگونی دارد. ایران مرکزی با کمتر از 20 رویداد در سال و کرانه های خزر با نزدیک به 450 رویداد در سال دو اقلیم بارشی متباین را به نمایش می گذارند. کرانه های خزر و بلندی های زاگرس در هر رویداد بارشی چیزی کمتر از ده میلی متر بارش دریافت می کنند که باز در تباین با ایران مرکزی است. میانگین دوام هر رویداد بارشی روی این دو قلمرو نیز نزدیک به ده ساعت است. در کرانه های خزر منبع رطوبتی دریای خزر و روی زاگرس بلند منبع رطوبتی دریای عرب، تداوم و مقدار بارش دریافتی در هر رویداد بارشی را تبیین می کند. شدت رویدادهای بارشی در غرب زاگرس و سراسر کرانه های جنوبی ایران در تباین با دیگر بخش های کشور است. سازوکار تزریق رطوبت از روی دریای عرب به درون ایران شدت این بارندگی ها را تبیین می کند. فرسایندگی باران در بیش تر نقاط ایران بسیار کوچک است؛ اما زاگرس، کرانه های خزر و برخی کوهستان ها فرسایندگی بزرگ نشان می دهند. میانگین فرسایندگی ایران بر پایه داده های یک ساعته و بدون اعمال ضریب اصلاحی نزدیک به 80 مگاژول میلی متر بر هکتار ساعت سال است.

تحلیل نگرش کشاورزان نسبت به برداشت بی‌رویه آب از منابع زیرزمینی و پیامدهای اقتصادی-اجتماعی آن در حوضه آبخیز سیمینه‌رود

مرزبان فرامرزی

برداشت بی رویه از منابع آب زیرزمینی یکی از مهم ترین چالش های زیست محیطی و اقتصادی مناطق خشک و نیمه خشک ایران است که پیامدهای گسترده ای بر معیشت جوامع روستایی، پایداری کشاورزی و تعادل اکولوژیک حوضه های آبخیز دارد. پژوهش حاضر با هدف بررسی نگرش کشاورزان درباره وقوع اضافه برداشت از منابع آب زیرزمینی و ارزیابی پیامدهای اقتصادی - اجتماعی ادراک شده آن در حوضه آبخیز سیمینه رود انجام شد. داده ها از طریق تکمیل ۳۷۳ پرسش نامه گردآوری و با آمار توصیفی، آزمون من – ویتنی و آزمون کای دو تحلیل شدند؛ اندازه اثر نیز محاسبه و مقادیر احتمال با روش بنجامینی – هوچبرگ تصحیح شد. در مجموع، 48/1 درصد پاسخ گویان معتقد بودند برداشت بی رویه در محدوده زندگی آنان در حال انجام است. پاسخ گویان دارای این ادراک جوان تر بودند (میانه 48/5 در برابر ۵۳ سال؛ 0/001p <) و فراوانی پاسخ مثبت در میان استفاده کنندگان از لوله کشی برای انتقال آب کمتر از استفاده کنندگان از کانال سنتی بود (24/2 در برابر 45/6 درصد؛ 0/001p =). این دو ارتباط پس از تصحیح نرخ کشف کاذب نیز پایدار ماندند. کاهش درآمد کشاورزان، کاهش سطح اراضی آبی، تغییر الگوی کشت و افزایش مهاجرت مهم ترین پیامدهای ادراک شده افت سطح ایستابی بودند. یافته ها نشان می دهد که مدیریت بحران آب زیرزمینی در سیمینه رود به ترکیبی از پایش آبخوان، بهبود انتقال آب و مداخلات اجتماعی متناسب با ویژگی های بهره برداران نیاز دارد.

مکان‌یابی و ارزیابی توان اراضی برای توسعه کشت پسته در استان سیستان و بلوچستان با استفاده از GIS و AHP

علیرضا صالحی

این پژوهش با هدف مکان یابی و ارزیابی توان اراضی برای توسعه کشت پسته در استان سیستان و بلوچستان با تلفیق سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS)، تحلیل سلسله مراتبی (AHP) و داده های سنجش از دور (تصاویر ماهواره ای Landsat 8 در بستر Google Earth Engine) انجام شد. هشت معیار شامل فاصله از کانال آب، جاده و مراکز جمعیتی، کاربری اراضی، شیب، ارتفاع، جهت شیب و ویژگی های خاک (شوری، بافت، اسیدیته) بر اساس نظر ۱۵ کارشناس وزن دهی شدند (شاخص ناسازگاری: 0/03). بیشترین وزن به فاصله از کانال آب (0/32)، خاک (0/25) و فاصله از جاده (0/14) اختصاص یافت. لایه های اطلاعاتی با قدرت تفکیک ۳۰ متر در محیط GIS تهیه و با روش همپوشانی وزنی تلفیق شدند. نقشه نهایی نشان داد که 13/8 درصد از مساحت استان در کلاس مستعد، 23/0 درصد در کلاس نسبتاً مستعد، 33/5 درصد در کلاس کمی مستعد، 27/5 درصد در کلاس نامستعد و 2/2 درصد دارای محدودیت مطلق قرار دارند. یافته ها نشان می دهد که 36/8 درصد مساحت استان پتانسیل قابل توجهی برای توسعه کشت پسته دارند؛ اما محدودیت اصلی دسترسی به منابع آبی است؛ به طوری که 65/5 درصد از مساحت استان از نظر فاصله از کانال های آبی در دسته نامستعد قرار دارند. بنابراین، توسعه پایدار کشت پسته در استان نیازمند برنامه ریزی دقیق با تمرکز بر مناطق مستعد و مدیریت پایدار منابع آبی است. نوآوری این پژوهش در اعمال ماسک های محدودکننده قطعی (Boolean Mask) برای حذف خطاهای اکولوژیکی و استفاده از پردازش ابری (GEE) برای هم زمانی زمانی داده هاست. همچنین، تحلیل تطبیقی نشان داد که توسعه کشت در برخی نواحی (مانند زاهدان) بیش از آنکه متکی بر پتانسیل ذاتی اراضی باشد، ناشی از برداشت از آب های زیرزمینی است که مدل با طبقه بندی این نواحی به عنوان "نامستعد"، هشداری پیشگیرانه درباره پایداری بلندمدت ارائه می دهد.

ارزیابی هیدرو - اقتصادی تغذیه مدیریت‌شده آبخوان با فاضلاب تصفیه‌شده: مطالعه موردی دشت قطب‌آباد

سیامک بوداقپور

تغذیه مدیریت شده آبخوان (MAR) با فاضلاب تصفیه شده، راهکاری برای پایداری منابع آب در مناطق خشک است؛ اما ارزیابی هم زمان جنبه های هیدروژئولوژیکی و اقتصادی آن چالش برانگیز است. هدف این پژوهش، ارزیابی هیدرو - اقتصادی اجرای طرح MAR در دشت قطب آباد با تلفیق مدل سازی عددی و تحلیل هزینه – فایده بود. بدین منظور، رفتار کمی و کیفی آبخوان با مدل های MODFLOW و MT3DMS شبیه سازی و تغییرات تراز آب، غلظت نیترات و TDS برآورد شد. منافع اقتصادی شامل صرفه جویی در انرژی پمپاژ، ارزش آب ذخیره شده و بهبود کیفیت آب، در قالب دو سناریوی کران پایین و بالا در کنار هزینه های سرمایه گذاری و بهره برداری ارزیابی شد. سپس شاخص های NPV، BCR، IRR و دوره بازگشت سرمایه محاسبه شدند. نتایج نشان داد اجرای MAR با پساب سالانه 1/898 میلیون مترمکعب، موجب افزایش 4/5 متری سطح آب و کاهش غلظت TDS از 1859 به 1752 و نیترات از 22/2 به 15/4 میلی گرم بر لیتر در پایان دوره پنج ساله شد. در سناریوی کران بالا، مقدار NPV، BCR و دوره بازگشت سرمایه به ترتیب 43/7 میلیارد ریال، 1/36 و 3/23 سال به دست آمد، اما سناریوی کران پایین به دلیل BCR کمتر از ۱ فاقد توجیه اقتصادی بود. در مجموع، تلفیق مدل سازی عددی و تحلیل هزینه – فایده چارچوبی منسجم برای تصمیم گیری های مدیریتی فراهم می کند.

شاخص زیستی برگ برخی درختان بومی (برهان، کهور، اوکالیپتوس) شهر اهواز برای پایش فلز نیکل

مریم محمدی روزبهانی

نیکل یکی از فلزات ضروری برای موجودات زنده است که در گیاهان نقش زیستی دارد و انباشت آن در غلظت های زیاد سبب سمیت و بیماری می شود. این پژوهش با هدف ارزیابی نیکل با استفاده از شاخص زیستی برگ برهان (Albizia lebbeck)، کهور (Prosopis cineraria) و اوکالیپتوس (Eucalyptus globulus) شهر اهواز انجام شد. نمونه های برگ (126 نمونه) و نمونه های خاک (63 نمونه) از هفت ایستگاه در سطح شهر اهواز در فصل تابستان 1404 تهیه شدند. هضم شیمیایی نمونه های برگ و خاک به ترتیب به روش های جانسون و EPA3050 انجام شد. برای اندازه گیری فلز نیکل از روش جذب اتمی استفاده شد. غلظت نیکل در برگ های گونه اوکالیپتوس، برهان و کهور اختلاف معنی داری وجود داشت (p<0/05)؛ اما غلظت نیکل در نمونه های خاک اختلاف معنی داری نداشت (p<0/05). بیشترین و کمترین میانگین غلظت نیکل در برگ شسته نشده و برگ شسته شده درخت برهان به ترتیب 36/2 و 10/3 میلی گرم بر کیلوگرم به دست آمد. همچنین بیشترین و کمترین مقادیر نیکل در نمونه های خاک پای درختان 57/36 و 44/1 میلی گرم بر کیلوگرم بود. بیشترین میزان فاکتور انتقال فلز نیکل مربوط به برگ درخت برهان (0/446) و کمترین فاکتور انتقال فلز نیکل نیز در برگ درخت اوکالیپتوس (0/203) به دست آمد. مقادیر فاکتور انتقال فلز نیکل در برگ درختان برهان، کهور و اوکالیپتوس و رگرسیون خطی فلز نیکل در برگ شسته شده و برگ شسته نشده درختان مورد مطالعه نشان دهنده جذب این فلز از آلاینده های موجود در هوا بوده و به نظر می رسد احتمالا انباشت نیکل از خاک پای درختان به برگ بسیار کم است.