fa اثر شرایط ژئوپدولوژیک بر غلظت و توزیع برخی عناصر اصلی و کمیاب در خاک‌های جنگلی منطقه فومن- ماسوله عمومی Ggeneral پژوهشي Research عوامل زمین شناختی و خاک شناختی نقش بسیار مهمی بر رفتار عناصر در خاک های بکر دارند. به منظور تعیین نقش این عوامل بر غلظت و توزیع برخی عناصر اصلی و کمیاب در خاک، شش ماده مادری مختلف، شامل فیلیت، تونالیت، پریدوتیت، دولریت، شیل و سنگ آهک در منطقه فومن- ماسوله شناسایی و نحوه تشکیل و تکامل خاک های درجا در این مواد مادری مطالعه گردید. غلظت کل Si، Al، Ca، Mg، Fe، Ti، Mn، Ni، Co، Cr، Cu، Pb، V و Zn در کلیه افق های پدوژنیک و ژئوژنیک مورد مقایسه قرار گرفت و نقش ترکیب ژئوشیمیایی مواد مادری بر غلظت کل عناصر مذکور در خاک بررسی شد. به‌علاوه، الگوهای غنی‌شدن- تهی‌شدن عناصر کمیاب با استفاده از عنصر مرجع Ti بررسی شد. به طور کلی، عناصر Cr، Ni، Co و V در خاک-های پریدوتیتی (به ترتیب 984، 285، 53 و 204 میلی گرم در کیلوگرم) و دولریتی (به ترتیب 1023، 176، 39 و 185 میلی گرم در کیلوگرم) حداکثر هستند. هم‌چنین روند تغییرات Si و Al تا حد زیادی تحت تأثیر نوع ماده مادری است به طوری که کمترین مقادیر این عناصر در خاک های پریدوتیتی، دولریتی و آهکی ملاحظه شد. حداکثر مقادیر Pb و Zn (به ترتیب 27 و 106 میلی گرم در کیلوگرم) در خاک های شیلی دیده شد. عناصر مختلف الگوهای غنی‌شدن- تهی‌شدن متفاوتی در یک خاک مشخص نشان دادند؛ به‌علاوه، یک عنصر مشخص نیز الگوهای متفاوتی را در خاک های با مواد مادری مختلف، و حتی در برخی موارد، در نیمرخ‌های مختلف با یک نوع ماده مادری خاص، نشان داد. سرب، Zn، Cu و Mn عموماً و در اکثر خاک‌رخ‌ها، به استثنای خاک‌های اسیدی و شدیداً آبشویی‌شده، غنی شده‌اند. در مقابل، Co، Cr، Fe، Ni و V، به ویژه در خاک‌های دیستریودپتز و یوتریودپتز، روند تهی‌شدن نشان می‌دهند. با این حال، عناصر مذکور در خاک‌های هپل‌یودآلفز و آرجی‌یوداولز، به موازات تشکیل افق‌های ایلوویال، روند غنی‌شدن نشان می‌دهند. Geologic and pedologic controls are the main factors determining the behavior of elements in natural soil environments. In order to assess the role of these factors on content and distribution of selected major and trace elements in soil, six parent materials including: phyllite, tonalite, periditite, dolerite, shale and limestone were selected in Fuman-Masule region. Soil genesis and development of representive residual pedons were studied for each parent material and the total content of Si, Al, Ca, Mg, Fe, Ti, Mn, Ni, Co, Cr, Cu, Pb, V and Zn were compared among them. Enrichment/depletion patters of trace elements were assessed using Ti as reference element. Generally, Cr, Ni, Co and V are highest in soils derived from peridotite (984, 285, 53 and 204 mg/kg, respectively) and dolerite (1023, 176, 39 and 185 mg/kg, respectively). In the same way, Si and Al exhibit the features of parent materials in the sense that the lowest content was observed in soils developed on peridotite, dolerite and limestone. Zinc and Pb are highest in soils derived from shale (106 and 27 mg/kg, respectively). In a given pedon, different elements exhibited different enrichment/depletion patterns moreover, a given element may behave differently not only in soils with different parent materials but also, in some cases, in soils developed on similar lithology. Lead, Zn, Cu and Mn have been generally enriched in most pedons, except in some acidic and strongly leached soils, whereas Co, Cr, Fe, Ni and V have been leached, especially from Dystrudepts and Eutrudepts. The latter elements, however, showed enrichment trend in Hapludalfs and Argiudolls parallel to the development of illuvial B horizons. عناصر کمیاب، شاخص غنی‌شدن، ژئوشیمی خاک، پدوژنز، سنگ‌شناسی Trace elements, Enrichment factor, Soil geochemistry, Pedogenesis, Lithology. 71 86 http://jstnar.iut.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-748-1&slc_lang=fa&sid=1 M Nael محسن نائل No A Jalalian1 احمد جلالیان jalalian@cc.iut.ac.ir Yes H Khademi حسین خادمی No M Kalbasi محمود کلباسی No F Sotohian فرزاد ستوهیان No R Schulin راینر شولین No