fa پیدایش و میکرومورفولوژی تحول گچ در خاک‌های لسی شمال ایران عمومی Ggeneral پژوهشي Research گچ غالب‌ترین کانی سولفات‌دار در مناطق خشک و نیمه خشک به شمار می‌آید. حدود 200 میلیون هکتار از اراضی دنیا و 28 میلیون هکتار از اراضی ایران به وسیله خاک‌های گچی پوشیده شده است. خاک‌های مورد مطالعه، دشت‌های رسوبی آبرفتی شمال و دامنه‌ای غرب استان گلستان را که متأاثر از گچ بوده‌اند در قالب گروه‌های بزرگ Aquisalids، Haplocambids و Endoaquepts شامل شده است. در این تحقیق منشاء و فرآیند تشکیل و تحول گچ مطالعه شده است. منطقه، سطوح ژئومورفیک مختلفی را از ارتفاعات حوزه آبریز اترک تا دشت‌های آبرفتی، در بر گرفته است. کریستال‌های گچ جدای از اندازه، شکل و آرایش یافتگی همگی از نوع پدوژنیک بوده‌اند. در خاک‌های کمتر توسعه یافته با رژیم رطوبتی اریدیک، کریستال‌های گچ پدوژنیک عدسی شکل گوشه دار و پرشدگی ناقص حفرات به وسیله گچ، از فرم‌های غالب است. در خاک‌های توسعه یافته‌تر که متعلق به رژیم رطوبتی زریک بوده‌اند، کریستال‌های گچ عدسی شکل گوشه‌دار، آرایش یافته‌اند و فرم عمود بر دیواره حفرات غالب بوده است. اشکال عدسی، ستونی و آرایش‌های رز شکل و بادبزنی نیز در خاک‌های توسعه یافته دیده شده است. منشاء گچ در خاک‌هایی با توسعه یافتگی کمتر، هوازدگی تشکیلات مارن و شیل و در خاک‌های توسعه یافته‌تر، آب زیرزمینی سولفات‌دار است. شکل ستونی و گوشه‌دار کریستال‌های گچ در خاک‌های تحت تأثیر نوسانات آب زیرزمینی سولفاته فراوان یافت شده است. از دیدگاه مورفولوژی اسنوبال در خاک‌هایی با توسعه یافتگی بیشتر، گچ نیز در مرحله توسعه یافته "ندول" قرار داشته است و نیز بین تشکیل مورفولوژی اسنوبال با بی فابریک خاک و افق‌های مشخصه (A، B و C) که گچ در آن شکل گرفته است، ارتباطی وجود ندارد. Gypsum is the most common sulfate mineral in soils of arid and semi-arid regions. Two hundred million hectares of the earth’s surface and about 28 million hectares of Iranian arid soils are covered by gypsiferous soils. The studied soils consist of alluvial plane and eolian plains in northern Iran. Soils were classified as Haplocambids, Aquisalids and Endoaquepts. In this study, genesis, formation and development of gypsum in soils were investigated. Study area includes different geomorphic surfaces from the upper watershed to alluvial plains. Gypsum crystals without considering their size, shape, arrangement are determined as pedogenic. In the weakly-developed horizons, in aridic moisture regimes, formation of euhedral pedogenic gypsum crystals and incomplete infilling of voids was dominant. In the well-developed soils, in xeric moisture regime, gypsum crystals are oriented and the perpendicular in arrangement of crystals along pores is dominants. Gypsum crystals occur in different shapes such as lenticular, tabular, and rosette-like and fan arrangement. Origin of gypsum in weakly-developed soils was weathered gypsiferous marls in upper Atrak basin. The source of gypsum in the soils with shallow ground water is high content of sulfate dissolved in soil solutions. In horizons affected by fluctuation of ground water contaning sulphur, euhedral tabular shape is dominant. In well-developed soils, based on Snowball morphology, gypsum is classified as stage II nodule. Results showed that there is no relationship between formation of the snowball morphology, b-fabric and kind of diagnostic horizons (A, B and C). میکرومورفولوژی، گچ پدوژنیک، لس، ایران Micromorphology, Pedogenic gypsum, Loess, Northern Iran. 87 101 http://jstnar.iut.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-740-1&slc_lang=fa&sid=1 SH Ghergherechi شادی قرقره‌چی No F Khormali فرهاد خرمالی khormali@yahoo.com Yes SH Ayoubi شمس‌الله ایوبی No