fa بررسی مسایل فنی و بهره‌برداری از برخی قنوات استان کرمان عمومی Ggeneral پژوهشي Research قنات یک سازه سنتی کشور ایران بوده که بدون صرف انرژی و هزینه زیاد به صورت یک سرریز طبیعی آب را به سطح زمین می‌رساند. در مناطق شرقی کشور که از داشتن رودهای بزرگ و پرآب محروم‌اند، قنات می‌تواند نقش مهمی در اقتصاد مردم داشته باشد. بنابراین، توجه به قنات در مناطق شرقی کشور امری ضروری به نظر می‌رسد. یکی از این مناطق استان کرمان است که در مناطق جوپار، ماهان، بم و نرماشیر و فهرج دارای قنوات زیاد با آبدهی بالا و مادر چاه عمیق می‌باشد. در این تحقیق مسائل و مشکلات فنی و بهره‌برداری، نظام تقسیم و توزیع آب، وضعیت الگوی کشت اراضی پایین‌دست و تغییرات کمی و کیفی آب 15 رشته از قنوات این استان مورد مطالعه قرار گرفته است. نتایج نشان دادند که آبدهی قنوات در دراز مدت دستخوش تغییرات زیاد شده و در دهه اخیر کاهش قابل ملاحظه‌ای داشته است. این کاهش، مساحت و الگوی کشت مناطق پایین‌دست را تغییر داده است. در قنوات مورد مطالعه مقادیر متوسط راندمان انتقال آب و ضریب زبری در کانال‌های انتقال آب از مظهر تا محل مصرف، به ترتیب 2/81 درصد و 024/0، میانگین بازده کاربرد آب در اراضی پایین‌دست قنوات 3/59 درصد و متوسط کارآیی مصرف آب برای محصولات زراعی مانند گندم، یونجه، چغندر، ذرت‌دانه‌ای، ذرت علوفه‌ای و هندوانه به‌ترتیب 43/0، 51/0، 1/3، 65/0، 75/4 و 8 و برای محصولات باغی مانند پسته، بادام، خرما، مرکبات و درختان سیاه‌ریشه به ترتیب 52/0، 3/0، 66/0، 1/1 و 54/0 کیلوگرم بر مترمکعب به دست آمد. بررسی‌های انجام شده نشان دادند از مشکلات عمده قنوات عدم تخصیص بودجه لازم برای مرمت و نگهداری، حفر چاه‌های عمیق در حریم آنها، عدم رعایت مسائل فنی، بهره‌برداری و نگهداری مناسب است. Qanat is a traditional structure that provides water without spending much energy and expense. Therefore, in eastern regions where there are no big rivers available qanat can play an important role in public economy and should be taken into consideration. The regions around Kerman such as Joupar, Mahan, Bam, Narmashir and Fahraj have many qanats with high discharges. Therefore, protection of this water resource is essential in view of either our cultural heritage or water resources. For this reason, in the present research exploitation problems, water distribution, planting pattern, and variation of water quality and quantity in 15 qanats of Kerman province were studied. Results showed that qanats’ discharges have changed in long run and had a noticeable decrease in the recent decade, and as a result planting pattern and areas in downstream fields have been changed. In the above mentioned fields, average water conveyance efficiency and roughness coefficient in water canals and mean application efficiency were 83.6 percent, 0.024 and 59.3 percent, respectively. Mean water productivity for cultivated crops such as wheat, alfalfa, sugar beet, grain corn, forage corn, watermelon was 0.43, 0.51, 0.31, 0.65, 4.75, 8, and for horticultural crops such as pistachio, almond, date palm, citrus, and stone and pome fruit was 0.52, 0.3, 0.66, 1.1, and 0.54 kg/m3, respectively. Based on the results, the main problems of qanats are the lack of necessary budget allocation by agricultural organizations, digging deep wells on qanats border, technical issues, exploitation, and maintenance management problems. کرمان، قنات، مسائل فنی و بهره‌برداری، کارآیی مصرف آب Kerman, Qanat, Technical and operational issues, Water used efficiency 41 55 http://jstnar.iut.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-1483-1&slc_lang=fa&sid=1 M. Farzamnia مسعود فرزام نیا masoud_farzamnia@yahoo.com Yes F. Abbasi فریبرز عباسی No