fa اجزای مختلف فسفر معدنی و قابلیت فراهمی آن در تعدادی از خاک‌های استان همدان عمومی Ggeneral پژوهشي Research فسفر اغلب محدود کننده‌ترین عنصر غذایی برای تولید محصول در خاک‌هاست. اجزای معدنی و آلی فسفر به وسیله آزمون‌های معمول خاک تعیین نمی‌شود و روش تفکیک اجزا با استفاده از عصاره‌گیرهای مختلف برای کمی کردن شکل‌های شیمیایی مختلف فسفر پیشنهاد شده است. اهداف این پژوهش 1. بررسی تأثیر شکل‌های مختلف فسفر بر فسفر قابل جذب (فسفر عصاره‌گیری شده به روش اولسن)، 2. ارزیابی نسبت بین اجزای فسفر معدنی با شاخص‌های گیاه سیر بود. در این پژوهش فسفر معدنی در 30 نمونه خاک سطحی ( 30 -0 سانتی‌متر) از نواحی مختلف استان همدان جمع‌آوری و به صورت عصاره‌گیری متوالی به شش شکل شامل: دی کلسیم فسفات (Ca2-P)، اکتا کلسیم فسفات (Ca8-P)، آپاتیت (Ca10-P)، فسفر پیوند شده با آلومینیوم (Al-P)، فسفر پیوند شده با آهن (Fe-P)، و فسفر حبس شده درون اکسیدهای آهن (O-P)، تفکیک شد. فسفر آلی و فسفر کل نیز تعیین گردید. به منظور ارزیابی قابلیت فراهمی شکل‌های مختلف فسفر برای گیاه سیر آزمایش گلدانی با نه نمونه از 30 نمونه خاک در یک آزمایش فاکتوریل در قالب طرح کاملاً تصادفی با دو تیمار صفر و 150 میلی‌گرم فسفر در کیلوگرم خاک با سه تکرار انجام شد. نتایج نشان داد میانگین فسفر کل در این خاک‌ها 1500 میلی‌گرم بر کیلوگرم بود و فسفر آلی 19 درصد از آن را تشکیل داد. اجزای معدنی فسفر شامل دی کلسیم فسفات، اکتا کلسیم فسفات، فسفر پیوند شده با آلومینیوم، فسفر پیوند شده با آهن، فسفر حبس شده درون اکسیدهای آهن، آپاتیت و فسفر باقی‌مانده هر کدام به ترتیب 7/4، 20، 7/8، 0/3، 8/2، 24 و 18 درصد از فسفر کل را به خود اختصاص دادند. بیشترین مقدار فسفر معدنی به شکل فسفات کلسیم بود که 49 درصد از فسفر کل را تشکیل داد. نتایج مطالعات هم‌بستگی بین اجزای مختلف فسفر نشان داد که دی کلسیم فسفات، اکتا کلسیم فسفات، آپاتیت و فسفر پیوند شده با آلومینیوم هم‌بستگی معنی‌داری با فسفر عصاره‌گیری شده به روش اولسن داشتند. این نتیجه احتمالاً نشان‌دهنده آزاد شدن فسفر از این شکل‌ها در مدت عصاره‌گیری فسفر قابل دسترس است. نتایج آزمایش گلدانی نشان داد شاخص‌های گیاهی شامل عملکرد نسبی و بازده زراعی هم‌بستگی معنی‌داری با دی کلسیم فسفات، اکتا کلسیم فسفات و فسفر قابل جذب به روش اولسن داشتند و قابلیت جذب فسفر در این خاک‌ها بیشتر تحت تأثیر دی کلسیم فسفات و اکتا کلسیم فسفات است که می‌توانند در دراز مدت نیاز فسفر گیاه را برآورده کنند Phosphorus is often considered the most limiting soil nutrient for plant productivity. Several extractants have been typically used to measure available P. Organic and inorganic P fractions are not measured by common soil test, and thus fractionation schemes using various extractants have been developed over years to quantify the different chemical forms of P in soils. The objectives of this research were: i) to investigate the effect inorganic P fractions on Phosphorus availability ( Olsen procedure), and ii) to evaluate the relationships between these P fractions and Garlic (Allium sativum) plant indices. Soil inorganic P fractions were determined in 30 surface soil samples (0-30 cm) from various regions of Hamedan Province. Inorganic P fractions included dicalcium phosphate (Ca2-P), octa calcium phosphate (Ca8-P), P adsorbed by Al oxide (Al-P), P adsorbed by Fe oxide (Fe-P), P incorporated into Fe oxide (O-P), and apatite (Ca10-P). Total P and Organic P were measured in these soils. In order to evaluate the availability of different forms of P to plant, a pot experiment was conducted on Garlic plant. The treatments including two rates of P (zero and 150 mg kg-1) and 9 soils from 30 soil samples were arranged in a factorial experiment in a completely randomized design with three replicates. The results showed the total P with an average of 1501 mg kg-1 soil, and organic P comprised 19 % of the total P. The inorganic P fractions (Ca2-P), (Ca8-P), (Al-P), (Fe-P), (O-P), (Ca10-P) and residual phosphate (Res-P) comprised 4.7, 20, 8.7, 3.0, 2.8, 24 and 18 % of total P, respectively. Most of the inorganic P occurred as Ca-P and comprised 49% of total P. The correlation study between different P fractions showed that Ca2-P, Ca8-P, Ca10-P, and Al-P were significantly correlated with Olsen-P. This suggested that probably Olsen procedure essentially removed some P from these fractions. The results of pot experiment indicated that plant indices (relative yield and Yield efficiency) were significantly correlated with Ca2-P, Ca8-P and Olsen-P (P ≤ 0.05). P availability in the studied soils was influenced by Ca2-P and Ca8-P which could be used in a long period of time by plant. شکل‌های معدنی فسفر، فسفر قابل دسترس، گیاه سیر Phosphorus inorganic forms, Available P, Garlic. 127 138 http://jstnar.iut.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-1487-1&slc_lang=fa&sid=1 M. Samavati مهدی سمواتی m.samavati2000@gmail.com Yes Hosseinpur علیرضا حسین‌پور No