fa بررسی امکان تولید گیاه هاپلویید نخود <span dir=ltr>(<i>Cicer arietinum</i> L.)</span> به روش کاشت این ویترو عمومی Ggeneral پژوهشي Research به منظور بررسی پاسخ آندروژنیک ارقام نخود، دو رقم پیروز و کرج 31-60-12، که به ترتیب نماینده‌ای از تیپ‌های دسی و کابلی هستند، برای انجام کشت بساک انتخاب شدند. بساک‌های حاوی میکروسپورهای تک‌هسته‌ای منتخب از غنچه‌های گل تیمار شده در شرایط سرما (7 تا 10 روز)، در محیط کشت پایه MS حاوی غلظت‌های متفاوت دو تنظیم کننده رشدی توفوردی (1، 2 و 3 میلی‌گرم در لیتر) و کینتین (1/0، 2/0 و 5/0 میلی‌گرم در لیتر) کشت گردیدند. برای باززایی، از محیط‌های کشت MS و بلیدز تغییر یافته با ترکیبات مختلف تنظیم کننده‌های رشد و غلظت متفاوت ساکارز استفاده شد. نتایج نشان داد که اثر تنظیم کننده‌های رشدی توفوردی و کینتین در القای کالوس بسیار معنی‌دار است، و با افزایش غلظت هرکدام از این تنظیم کننده‌ها میزان القای کالوس به طور معنی‌داری کاهش یافت. محیط کشت حاوی غلظت‌های کم هر دو تنظیم کننده رشدی (1 و 2/0 میلی‌گرم در لیتر به ترتیب برای توفوردی و کینتین) بهترین واکنش القای کالوس را در پی داشت. هم‌چنین، اثر متقابل ژنوتیپ × غلظت‌های توفوردی نیز معنی‌دار شد، به طوری که رقم پیروز نسبت به رقم دیگر، در واکنش به غلظت‌های متفاوت توفوردی، پاسخ بهتری به القای کالوس از خود نشان داد. تمایز کالوس‌ها و القای اندام‌زایی در محیط کشت MS حاوی NAA و BA با سه درصد ساکارز، و جنین‌زایی در کالوس‌های حاصل از بساک در محیط کشت بلیدز غنی شده با 5/0 میلی‌گرم در لیتر کینتین و 10 درصد ساکارز اتفاق افتاد. بررسی سیتولوژیک کالوس‌ها، وجود سلول‌های هاپلویید و تنوع کروموزومی را به اثبات رساند. بنابراین، بهینه کردن غلظت تنظیم کننده‌های رشد در محیط کشت القا، و استفاده از محیط‌های کشت مختلف پایه با غلظت مشخصی از ساکارز، می‌تواند بهبود باززایی از بساک‌های نخود را به دنبال داشته باشد. به نظر می‌رسد تعیین مشخصه کالوس‌ها از مرحله القا تا باززایی، و نیز تعیین اثر پیش‌تیمار سرما در آزمایش‌های بعدی بتواند در بهبود پاسخ به کشت بساک در نخود مورد استفاده قرار گیرد. In order to investigate the androgenic response of chickpea cultivars, two Iranian Chickpea cultivars, Pirooz and Karaj 12-60-31, were used in this study. After 7 to 10 days of cold pretreatment of flower buds, anther containing uninucleate stage of microspores were placed aseptically on MS medium supplemented with various combinations of growth regulators of 2,4-D (1,2 and 3 mg/l) and kinetin (0.1, 0.2 and 0.5 mg/l). Callus regeneration achieved using MS and modified Blayd’s media with various hormones and different sucrose concentrations. The results indicated that the callus initiation was significantly affected by 2,4-D and kinetin concentrations, and that increasing these hormones reduced callus induction. The best response obtained on media with the lowest concentration levels of 2,4-D and kinetin (1 and 0.2 mg/l, respectively). A highly significant genotypic effect and a genotype  2,4-D interaction were detected, which proved that Pirooz response was the best. Callus differentiation and organogensis occurred in MS medium supplmented with NAA, BA and 3% sucrose. Mature embryos also obtained in modified Blayd’s plus 0.5 mg/l kinetin and 10% sucrose. Cytological studies revealed the presence of haploid cells with chromosome variation in the anther derived callus. Therefore, optimizing the hormone levels of different basal media with a particular sucrose cocentration may improve haploid regeneration in chickpea. It seems a further study should be carried out to characterize calli from induction to regeneration and to determine the effect of cold pretreatment, the results of which could be used to improve anther culture response of chickpea. القای کالوس، باززایی، کشت بساک، نخود، هاپلویید Callus induction, Regeneration, Anther culture, Chickpea, Haploid 67 76 http://jstnar.iut.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-2-173&slc_lang=fa&sid=1 S. R. Vessal سعیدرضا وصال Yes A. Bagheri عبدالرضا باقری No A. Safarnejad عباس صفرنژاد No