fa کاربرد تجزیه خوشه‌ای برای تعیین پایداری هیبریدهای ذرت عمومی Ggeneral پژوهشي Research وقتی اثر متقابل ژنوتیپ و محیط معنی‌دار باشد، برای سهولت در تفسیر داده‌های حاصل از آزمایش اثر متقابل ژنوتیپ و محیط، تجزیه خوشه‌ای برای گروه‌بندی ژنوتیپی بر مبنای پاسخ ژنوتیپ‌ها به محیط پیشنهاد می‌شود. اگر داده‌ها در زیرگروه‌های مشابه طبقه‌بندی شوند، ساختار اثر متقابل داده‌‌های دوطرفه، قابل تعیین است. بدین منظور برای بررسی اثر متقابل ژنوتیپ و محیط در این پژوهش چهار روش تجزیه ‌خوشه‌ای بررسی شد. تعداد 9 هیبرید جدید زودرس ذرت به همراه هیبرید شاهد KSC 301 به ‌مدت 2 سال در 4 منطقه با استفاده از طرح بلوک‌های کامل تصادفی با 4 تکرار مورد ارزیابی عملکرد و پایداری قرار گرفت. تجزیه واریانس ساده اختلاف بین هیبرید‌ها را در اکثر آزمایش‌‌ها نشان داد. نتایج به ‌دست آمده از تجزیه مرکب داده‌‌ها نشان داد که آثار متقابل هیبرید × سال، هیبرید × مکان و هیبرید × سال × مکان در سطح احتمال 1% معنی‌دار بودند. نتایج به‌ دست آمده از این پژوهش نشان داد که تجزیه‌ خوشه‌ای مدل‌های اول و سوم و هم‌چنین مدل‌های دوم و چهارم تقریباً مشابه بودند. هیبرید شماره 8 (KE8212/12 × K1263/1) با پایداری عملکرد بالا در مدل‌های اول و سوم در یک گروه و سایر هیبرید‌ها با پایداری متوسط در گروه دیگری قرار گرفتند. در مدل دوم، سه گروه هیبرید با پایداری بالا شامل هیبرید‌های شماره 3، 7 و 9، هیبرید‌های با پایداری متوسط تنها شامل هیبرید شماره 1 و هیبریدهای با پایداری کم شامل هیبریدهای شماره 2، 4، 5، 6، 8 و 10 بودند و در مدل چهارم هیبرید شماره 9 پایدارترین هیبرید، هیبریدهای 3 و 7 با پایداری متوسط و بقیه هیبریدها پایداری ضعیفی نشان دادند. To facilitate the interpretation of data from a genotype by environment experiment (GE), a cluster method is proposed to group genotypics according to their response to the environments especially when the GE interaction is large. The interaction structure of two-way classification data often can be identified if the data stratified into homogeneous subsets. In this paper four GE interaction cluster methods are proposed for this purpose. The stability of the 10 maize hybrids including 9 hybrids that were the best hybrids in yield trials and KSC 301 (check hybrid) were evaluated for 2 years in 4 locations of Iran. The randomized complete block design with 4 replications was conducted for each environment with different layouts. Simple analysis of variance revealed significant genetic differences between hybrids for grain yield. The results of combined analysis of variance indicated that genotype × year, genotype × location, and genotype × year × location interaction effects were significant (P < 0.01). Results also showed that models 1 and 3 and models 2 and 4 had the same responses. Hybrids 8 (K1263/1 × KE8212/12) with high yield stability in both models 1 and 3 were in one group and other hybrids were in another group. In models 2 and 4 results led to 3 groups: Group1 included hybrids 3, 7 and 9 that were very stable and had high yield group 2 included hybrid 1 alone that had medium stability and yield and group 3 included other hybrids that had low stability and yield. اثر متقابل ژنوتیپ × محیط، پایداری، تجزیه خوشه‌ای، ذرت Genotype × environment interaction, Stability, Cluster analysis, Corn. 337 348 http://jstnar.iut.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-2-588&slc_lang=fa&sid=1 R. Karimizadeh رحمت‌الله کریمی‌زاده Yes H. Dehghani حمید دهقانی No Z. Dehghanpour زیبنده دهقانپور No