fa شکل‌های مختلف سرب، نیکل و کادمیم در یک خاک آهکی تیمار شده با لجن فاضلاب عمومی Ggeneral پژوهشي Research کاربرد لجن فاضلاب در کشاورزی اخیراً‌ به عنوان منبعی جهت تأمین نیاز غذایی محصولات زراعی مورد توجه قرار گرفته است،‌ از طرف دیگر وجود عناصر سمی مثل سرب، نیکل و کادمیم در این کود مدیریت صحیح اراضی تیمار شده را ضروری می‌نماید. عصاره‌گیری دنباله‌ای عناصر سنگین می‌تواند به پی بردن قابلیت جذب زیستی عناصر مذکور توسط گیاه کمک کند. هدف از این تحقیق بررسی آثار تجمعی و باقی‌مانده لجن فاضلاب بر شکل‌های شیمیایی و فاکتور تحرک سرب، نیکل و کادمیم در خاک است. در این مطالعه که به صورت طرح کرت خرد شده با سه تکرار صورت گرفت سطوح مختلف کودی لجن فاضلاب شامل 0، 25، 50 و 100 مگا گرم بر هکتار به عنوان کرت‌های اصلی و سال‌های متوالی کوددهی شامل 1، 2 و 3 سال کوددهی به عنوان کرت فرعی در نظر گرفته شد. در سال سوم از عمق 25-0 سانتی متری تمام کرت‌ها نمونه برداری انجام شد. در نمونه‌های خاک شکل‌های مختلف عناصر سرب، نیکل و کادمیم اندازه‌گیری شد. نتایج نشان داد با افزایش مقدار و دفعات کودهی با لجن فاضلاب غلظت عناصر کادمیم و نیکل در فرم محلول (SOL) افزایش و در مورد سرب کاهش یافت. فرم تبادلی (EXC)، کربناتی (CAR) و آلی (ORG) هر سه عنصر افزایش یافت. فرم حبس شده (OCC) سرب و نیکل کاهش و کادمیم افزایش یافت. فرم باقی‌مانده (RES) سرب افزایش و نیکل و کادمیم کاهش یافت. قابلیت جذب این عناصر افزایش یافت. توزیع نسبی فرم‌های مختلف عناصر سه گانه مذکور به صورت زیر بود: سرب:‌ OCC>RES>ORG>CAR>EXC>SOL، نیکل: RES>ORG>OCC>CAR>EXC>SOL و کادمیم: OCC>CAR>RES>ORG>EXC>SOL فاکتور تحرک عناصر مذکور به ترتیب زیر بود: Cd>>Pb>>Ni ترتیب این عناصر در فرم‌های مختلف به صورت زیر بود: محلول:Ni>>Pb>>Cd ، تبادلی،‌ کربناتی و حبس شده (Occluded) Pb>Ni>Cd ، آلی و باقی‌مانده : Ni>Pb>Cd با توجه به افزایش قابلیت جذب این عناصر، کوددهی مداوم لجن فاضلاب حتی در چنین خاک‌های آهکی نیز باعث افزایش مقادیر قابل جذب این عناصر گردیده است. شکل آلی هر سه عنصر مورد مطالعه با مقادیر قابل جذب آنها بستگی نشان داد. Application of sewage sludge on the farmland as a source of crop nutrient had recently received considerable attention. Some management practices may be required to control the accumulation of toxic elements including Pb, Ni and Cd. Sequential extraction gives useful information on plant bioavailability of the elements. The objective of this study was to investigate the cumulative and residual effects of sewage sludge application on the chemical forms and mobility factor of Pb, Ni and Cd. Zero, 25, 50 and 100 Mg ha-1 of sewage sludge were applied for 1, 2 and 3 consecutive years in a split plot design, with three replications. Soil samples were taken from 0-20 cm at the end of the third year of application. Different chemical forms of Pb, Ni and Cd were measured. Results revealed that the soluble form (SOL) of Ni and Cd increased whereas Pb soluble form decreased with increasing levels and years of application. Exchangeable (EXC), carbonate (CAR) and organic (ORG) forms of the three elements increased as levels and years of application increased. Occluded (OCC) form decreased for Pb, Ni and increased for Cd. Residual form (RES) of Pb increased while that of Ni and Cd decreased. A gereral increase was observed for available (DTPA-extractable) concentration of Pb, Ni and Cd. Relative distributions of different chemical forms were in the following order: Pb: OCC > RES> ORG> CAR> EXC> SOL, Ni: RES> ORG> OCC> CAR>EXC> SOL and Cd: OCC> CAR> RES> ORG> EXC> SOL. The comparison of different forms of the metals showed the following orders: soluble Ni>Pb>Cd, exchangeable, carbonate and occluded Pb>Ni> Cd, organic and residual Ni> Pb>cd. Increasing the available (DTPA-extractable) concentration of the elements in such a calcareous soil showed that consecutive application of sewage sludge may increase the available (DTPA-extractable) concentration beyond critical levels. A significant corretation was observed between organic form and available (DTPA-extractable) concentration of the elements. عصاره‌گیری دنباله‌ای، کود آلی، لجن فاضلاب، سرب، ‌نیکل، کادمیم Sequential extraction, Organic fertilizer, Sewage sludge, Pb, Ni, Cd. 41 54 http://jstnar.iut.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-2-645&slc_lang=fa&sid=1 E. Khadivi Borujeni اسماعیل خدیوی بروجنی Yes F. Nourbakhsh فرشید نوربخش No M. Afyuni مجید افیونی No H. Shariatmadari حسین شریعتمداری No