fa ارزیابی عملکرد دانه و اجزای آن در ژنوتیپ‌های گندم تحت تأثیر تنش خشکی پس از گل‌دهی عمومی Ggeneral پژوهشي Research تنش خشکی یکی از مهم‌ترین عوامل محدود کننده عملکرد گیاهان زراعی است. به منظور مطالعه تأثیر تنش خشکی بر عملکرد دانه و اجزای آن در 9 ژنوتیپ گندم نان و یک ژنوتیپ گندم دوروم آزمایش مزرعه‌ای طی سال زراعی 83-1382 در منطقه باجگاه شیراز انجام شد. این آزمایش در قالب دو طرح بلوک کامل تصادفی جدا از هم با دو سطح رطوبتی مطلوب و تنش خشکی پس از گل‌دهی با سه تکرار طراحی و اجرا شد. تنش خشکی پس از گل‌دهی سبب کاهش عملکرد دانه و اجزای آن در تمامی ژنوتیپ‌ها گردید. میانگین صفات در شرایط تنش خشکی کاهش معنی‌دار یافت (5% ≥ p )، با این وجود، کاهش تعداد سنبلک در سنبله و سنبله در متر مربع معنی‌دار نبود. کاهش تعداد دانه در سنبله و وزن هزار دانه، علت اصلی افت عملکرد دانه در شرایط تنش خشکی بود. ژنوتیپ گهر بیشترین عملکرد دانه (4149 کیلوگرم در هکتار) را در شرایط تنش خشکی تولید کرد، در حالی‌که در شرایط مطلوب بیشترین عملکرد دانه (6674 کیلوگرم در هکتار) از ژنوتیپ نیک نژاد به‌دست آمد. براساس شاخص حساسیت به تنش، ژنوتیپ‎های کوهدشت و Boholh-15 به ترتیب کمترین و بیشترین حساسیت به تنش را از خود بروز دادند. تجزیه هم‌بستگی عملکرد دانه با اجزای آن نشان داد که در شرایط تنش خشکی، تعداد سنبله در متر مربع (751/0= r) و عملکرد بیولوژیک (707/0= r) بالاترین هم‌بستگی را با عملکرد دانه دارند(5% ≥ p )، در حالی‌که در شرایط مطلوب، بالاترین هم‌بستگی با عملکرد دانه متعلق به تعداد دانه در سنبله (864/0= r) و عملکرد بیولوژیک (848/0= r) بود. بر این اساس، می‌توان گزینش ژنوتیپ‌ها برای عملکرد دانه زیادتر را در هر شرایط رطوبتی با استفاده از صفات دارای بیشترین ضریب هم‌بستگی با عملکرد دانه انجام داد. در مجموع، به نظر می‌رسد ژنوتیپ‌های گهر و نیک نژاد به دلیل داشتن پتانسیل عملکرد دانه بالاتر در شرایط مشابه با پژوهش حاضر قابل توصیه باشند. Drought stress is one of the major limiting factors of crop yield. A field experiment was conducted to study the effects of drought stress on yield and yield components of nine bread wheat and one durum wheat genotypes during 2003-2004 growing season. The experiment was designed as two separate randomized complete blocks design with three replicates under well-watered and unwatered conditions during the post-anthesis period. Post-anthesis drought stress reduced the grain yield and yield components in all genotypes. Mean of each trait significantly(p≤%5) decreased under drought stress conditions, except for spikeletes number per spike and ear number per square meter. The highest yield loss was caused by the grain number per ear and 1000- grain weight reduction under drought stress conditions.“Gahar” genotype had the highest grain yield (4149 kg/ha) under drought stress conditions, whereas the highest grain yield (6674 kg/ha) was obtained for “Nikenejad” genotype under optimum conditions. Based on stress susceptibility index, “Koohdasht” and “Boholh-15” genotypes showed the lowest and the highest yield loss in response to drought stress, respectively. Correlation analysis of yield and yield components indicated that, under drought stress conditions, ear number per square meter (r=0.751) and biological yield (r=0.707) had the highest correlation with the grain yield(p≤%5), whereas these traits were grains number per ear(r=0.864) and biological yield (r=0.848) for the well-watered conditions. Therefore, it might be possible to select genotypes for greater grain yield with the means of the traits which have the highest correlation coeficient with the grain yield under each moisture regime. Generally, it appeared that “Gahar”and “Nikenejad” genotypes with greater yield potential might be recommended for agronomic conditions similar to the present investigation. تنش خشکی، گندم، عملکرد دانه Drought stress, Wheat, Grain yield. 317 328 http://jstnar.iut.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-2-665&slc_lang=fa&sid=1 Y. Emam یحیی امام Yes A.M. Ranjbar عبدالمهدی رنجبری No M. J. Bahrani محمدجعفر بحرانی No